Lúc nước thu dâng, trăm rạch đổ vào song to. Lòng song rộng cho đến đứng bờ nọ ngó bờ kia không sao phân biệt được bò với ngựa.
Thấy vậy Hà Bá đắc ý cho cái đẹp trong thiên hạ chưa có ai hơn mình. Thuận dòng theo hướng Đông đi tới biển Bắc, ngoảnh lại hướng Đông, không thấy mé.
Hà thần than với Hải thần rằng: “Tục ngữ nói : kẻ biết ít, cho không ai bằng mình. Lời nói ấy để nói tôi thì phải. Tôi thường nghe chê chỗ học của Trọng Ni , nghe khinh lòng nghĩa của Bá Di mà tôi không tin. Nay tôi thấy chỗ vô cùng của Ngài. Nếu tôi không đến thụ giáo với Ngài, thì nguy cho tôi, các nhà đại phương ắt sẽ chê cười tôi”.
Hãi Thần nói:
“Cùng ếch giếng không thể nói biển đặng: nó chỉ biết cái hang nó mà thôi. Cùng con trùng mùa hạ, không thể nói tuyết đặng: nó chỉ biết có một thời mà thôi. Cùng kẻ sĩ hẹp hòi không thể nói chuyện Đạo: họ bị rang buộc trong giáo lý của họ mà thôi. Nay ngươi ra khỏi lòng song, thấy biển cả mà biết xấu hổ. Vậy thì nói đại lý với ngươi được.
“Dưới trời, nước không đâu nhiều hơn biển. Đó là nơi muôn sóng chảy về, không bao giờ ngưng mà không hề vơi. Rồi nước biển lại chảy qua ngả đông mà không hề lưng, Xuân, Thu, mưa nắng không đổi nó, mà nó cũng không hay. Hơn rạch sông không biết lượng số nào, mà ta chưa từng cậy đó là nhiều, là vì tự xét, sánh với Trời Đất Âm Dương, trong trời đất ta chẳng khác nào một viên đá nhỏ, một gốc cây nhỏ trong giải núi to. Đã rằng là ít, sao thấy mình nhiều? Bốn biển, ở trong trời đất phải chăng chỉ là hang nhỏ ở trong chầm lớn hay sao? Vạn vật, lấy số muôn mà nói thì người được có số một mà thôi. Lấy chin châu là nơi lúa thóc sanh sản, thoàn xe thông hành mà sánh, thì người cũng không qua số một. Người đối với vạn vật, khác nào một sợi lông trong mình ngựa. Chỗ liên hiệp của ngũ đế, chỗ tranh giành của tam hoàng, chỗ lo lắng của người nhân, chỗ nhọc nhằn của kẻ sĩ, rốt lại có chi: Bá Di từ ngôi, lấy đó làm danh, Trọng Ni nói ra, gọi vậy là rộng. Mấy cái mà họ cho rằng nhiều đó, khác nào ngươi thấy trước khi thấy biển”.
*
* *
Hà thần hỏi: “Vậy tôi cho Trời Đất là cực đại, cái lông là cực tiểu có được không?”.
Hãi thần nói: “không được. Muôn vật biến chuyển không cùng, thời giờ đi mãi không dừng, số phận dời đổi không thường, tiếp sau lien tiếp không thôi. Ấy nên, đứng chỗ biết rộng đây mà xét việc xa gần thì thấy nhỏ không cho là ít, thấy lớn không gọi là nhiều: đó là biết được chỗ biến không cùng. Luận qua kim cổ, thì việc đã qua không ưu tư, việc đương thời không bận lòng: đó là biết được chỗ không dừng của thời giờ. Xét việc lưng vơi, thì đặng không vui, mất không buồn: đó là biết được chỗ thông thường của số phận. Thấy đặng như vậy thì sống không mừng, chết không lo: đó là biết được chỗ trước sau liên tiếp vậy. Chỗ biết của người không bằng chỗ không biết. Thủa sanh ra không bằng thủa chưa sanh. Muốn lấy chỗ cực tiểu của mình mà cầu hiểu tận chỗ cực đại, là mê loạn và là ngu xuẩn. Như thế, làm sao biết cái lông đủ để làm mẫu của cái cực tiểu, làm sao biết trời đất đủ để làm mẫu của cái cực đại?”
*
* *
Hà thần hỏi: “Luận giả trong đời đều nói: Một vật tán ra rất nhỏ thì thành ra vô hình. Một vật tăng cho thật lớn thì ra vô cùng. Có thật vậy không?”
Hãi thần nói: “Tự nhỏ xem lớn, làm sao thấy rõ? Tinh là mọn mạy của nhỏ; thô, là to tát của lớn. Tinh và thô đồng có trong mỗi vật. Vật vô hình không phân chia đặng; vật vô cùng không hạn đinh đặng. Cái mà còn luận đặng, nói đặng là cái thô của vật; cái mà ý xét đặng là cái tinh của vật. Còn cái mà lời không thể luận, ý không thể xét là bởi nó không phải tinh, không phải thô.
Thế nên, bậc đại nhân hành động không gây hại cho người… Bậc đại nhơn này: tước lộc của đời không đủ khuyến, hình phạt không đủ nhục, bởi họ biết phải quấy không chỗ phân, lớn nhỏ không chỗ định. Nghe nói rằng : Người Đạo thì lặng lẽ, kẻ chí đức thì không mong muốn được gì nữa cả, người đại nhơn thì không có mình, vì họ đã hợp tất cả làm Một”.
* *
*
Hà thần hỏi: “Nhờ đâu mà phân biệt chỗ trong ngoài của vật? chỗ quý tiện của vật, chỗ lớn nhỏ của vật?”
Hãi thần nói: “Lấy con mắt Đạo mà xem thì vật không có quý tiện. Lấy vật mà xem thì vật có quý có tiện vì bởi vật nào cũng tự xem là quý, nên khi sánh lại với người, thường cho vật khác là tiện. Lấy con mắt tục mà xem thì phân quý tiện không tại nơi mình. Lấy con mắt sai biệt mà xem, thì nhân cái lớn của nó mà cho là lớn thì vạn vật không cái gì là không lớn; nhân cái nhỏ của nó mà cho là nhỏ thì vạn vật không cái gì là không nhỏ. Biết Trời Đất như hột thóc, biết cái lông như hòn núi là biết rõ chỗ sai biệt rồi vậy. Lấy chỗ công ích mà xem, nhân cái có của nó mà cho là có thì vạn vật không gì là không có, nhân cái không của nó mà cho là không thì vạn vật không gì là không không. Lấy chỗ thuận nghịch mà xem thì người, trong vạn vật, cái chỗ thích của người này, không còn là chỗ thích của người kia. Nghiêu và Kiệt có chỗ hạp, có chỗ không hạp. Xưa Nghiêu nhường ngôi mà làm vua; còn Khoái cũng nhường ngôi mà phải mất. Thang Vũ tranh mà đặng ngôi; Bạch Công tranh mà phải chết. Do đó mà xem, trông lễ tranh nhượng, trong hạnh phúc của Nghiêu, Kiệt, quý tiện tùy thời, chưa lấy đâu làm mực thường được. Cái lương lê dùng phá thành, không dùng lấp hang được: khí cụ khác nhau. Kỳ, Ký, Hoa, Lưu, một ngày chạy nghìn dặm, mà không bắt chuột được như mèo: tài năng khác nhau. Chim ụt ban đêm, mắt tỏ đến bắt rận được, mà ban ngày, hòn núi sờ sờ không thấy đặng; tính khác nhau. Nên, muốn có Phải mà không có Quấy, muốn có Trị mà không có Loạn là chưa rõ cái Lý của Trời Đất, cái Tình của Vạn Vật. Ấy là mơ Trời mà không Đất, Âm mà không Dương đó. Muốn phân hai lẽ tương phản đó làm hai vật có thật, thì nếu không phải là ngu thì là điêu. Đế vương tranh nhượng, hễ sái thời nghịch tục thì gọi là “soán”; còn nhằm thời thuận tục thì gọi là “nghĩa”. Hà thần này! Người hãy lẳng lặng mà xét lại, ngươi sẽ rõ cái gốc của Quý, Tiện, của Lớn, Nhỏ.
*
* *
Hà thần nói: “Vậy thì tôi phải làm gì bây giờ? Tôi phải đừng làm gì bây giờ? Tôi phải từ, tôi phải nhận, tôi phải tới, tôi phải lui. Tôi phải tính sao đây?
Hãi thần nói: “Lấy con mắt Đạo mà xem thì không có chi gọi là Quý, chi gọi là Tiện, chi gọi là Ít, chi gọi là Nhiều cả. Chỉ có Một mà thôi. Để cái chi ra ngoài Đạo đều là lầm đó. Phải theo thời theo thuở. Phải nghiêm nghị như một quốc quân không tư đức; tự nhiên như một địa thần không tư phúc. Muôn vật một hạng, không ngắn, không dài. Đạo không chung thủy, vật có tử sanh: không thường. Doanh hư, chung thủy nối nhau. Đó là nói cái phương của đại nghĩa, luận cái lý của vạn vật. Mạng sống của vạn vật qua như ngựa chạy, không động biến, không đổi dời. Hỏi: “Phải làm đi gì? Phải không làm đi gì. “Có chi lạ: phải do đường biến chuyển của tạo hóa, phải theo thời theo buổi. Có bao nhiêu đó mà thôi”.
* *
*
Hà thần hỏi: “Vậy chứ Đạo quý chỗ nào?”
Hãi thần nói: “người biết Đạo thì thông lý. Thông lý thì rõ quyền. Rõ quyền thì không vật nào hại được. Người chí Đức vô lửa không nóng, xuống nước không ngột. Lạnh, nóng không hại được, cầm thú không phạm đặng. Nói vậy, chẳng phải là nói người chí đức không sợ mấy chỗ nguy hiểm đó, ấy là muốn nói: người chí đức xét kỹ lúc lui tới nên lánh nguy, cẩn thận cử động nên khỏi họa. Nên nói: “Trời ở trong, người ở ngoài. Đức ở nơi Trời.” Phải cho “lẽ Trời” siêu xuất, hầu hành vi hợp với bổn nguyên.”
*
* *
Hà thần hỏi: “Sao gọi là Trời? Sao gọi là Người?”
Hãi thần nói: “Ngựa bò bốn cẳng, đó là Trời; ngựa ngậm hàm thiết, bò đeo khoen nơi mũi, đó là người. Người không đặng ém Trời, nhân tạo không đặng hại thiên nhiên, hư ngụy không đặng phá chân thật. Phục hồi bản tánh, đó là trở về Chân Lý.
TRANG TỬ
(Thu Thủy, đệ thập thất thiên)
(trích trong Trang Tử NAM HOA KINH
Bản dịch của Nguyễn Duy Cần)
